pH của nước uống là gì? Vì sao không nên đánh giá chất lượng chỉ bằng một con số

pH là một trong những con số được nhắc đến nhiều nhất khi nói về nước
uống. Nhiều người thấy chỉ số pH cao thì cho rằng nước “tốt hơn”, còn pH
thấp lại đồng nghĩa với nước kém chất lượng. Cách hiểu này quá đơn giản
và có thể dẫn đến lựa chọn sai.

Vậy pH nước uống là gì, chỉ số này cho biết điều gì
và tại sao không nên dùng riêng pH để kết luận một nguồn nước an toàn?
Câu trả lời nằm ở việc phân biệt rõ giữa một thông số vận
hành và bức tranh chất lượng nước tổng thể.

pH nước uống là gì?

pH thể hiện tính axit hoặc tính bazơ của dung dịch. Thang pH thường
được trình bày từ 0 đến 14; ở khoảng 25°C, pH 7 được xem là trung tính,
dưới 7 nghiêng về axit và trên 7 nghiêng về bazơ.

Đây là thang logarit. Chênh lệch một đơn vị pH tương ứng với thay đổi
khoảng mười lần về hoạt độ ion hydro, chứ không phải chỉ tăng hoặc giảm
“một chút” theo phép cộng thông thường.

pH còn chịu ảnh hưởng của nhiệt độ, khí carbon dioxide hòa tan,
khoáng chất và khả năng đệm của nước. Vì vậy, hai lần đo cùng một mẫu
trong điều kiện khác nhau có thể cho kết quả lệch nhẹ. WHO ghi nhận phần
lớn nước uống thường nằm trong khoảng pH 6,5–8,5, nhưng đây không phải
là lời khẳng định rằng mọi nguồn nước trong khoảng đó đều an toàn hoặc
mọi nguồn nước ngoài khoảng đó đều nguy hiểm.

pH quan trọng ở điểm nào?

pH là thông số rất hữu ích trong xử lý và phân phối nước. Nó có thể
ảnh hưởng đến:

• Hiệu quả của một số quá trình keo tụ, làm mềm và khử trùng;
• Khả năng ăn mòn hoặc tạo cặn trong đường ống, thiết bị;
• Sự hòa tan hoặc giải phóng một số kim loại từ vật liệu tiếp
  xúc;
• Mùi vị, cảm giác khi sử dụng và độ ổn định của nước;
• Cách vận hành, hiệu chỉnh thiết bị lọc hoặc điện giải.

Tài liệu kỹ thuật của WHO nhấn mạnh rằng pH thường không tác động
trực tiếp đến người uống trong khoảng thường gặp, nhưng lại là một trong
những chỉ số vận hành quan trọng nhất. Ảnh hưởng đến sức khỏe, nếu có,
thường mang tính gián tiếp thông qua hiệu quả khử trùng, ăn mòn và vật
liệu đường ống.

Health Canada cũng lưu ý pH cần được xem cùng độ kiềm, carbon vô cơ
hòa tan và các đặc tính khác; không nên điều chỉnh hoặc diễn giải pH một
cách tách biệt.

Vì sao pH
không thể đại diện toàn bộ chất lượng nước?

Một cốc nước có pH 7 không tự động chứng minh rằng nước không có vi
sinh vật, kim loại, hợp chất hữu cơ hoặc tạp chất khác. Ngược lại, nước
có pH lớn hơn 7 cũng không tự động mang lại lợi ích sức khỏe đặc
biệt.

pH không trả lời được những câu hỏi quan trọng như:

1. Nước có đạt các chỉ tiêu vi sinh cần kiểm soát hay không?
2. Nguồn nước và quy trình xử lý có được quản lý ổn định không?
3. Có chất hóa học, kim loại hoặc hợp chất không mong muốn nào vượt
   giới hạn áp dụng không?
4. Bình, vòi, bồn chứa và đường ống có sạch không?
5. Mẫu được lấy ở đâu, lúc nào và theo phương pháp nào?
6. Kết quả có đến từ phép đo nhanh hay phòng thử nghiệm phù hợp?

Nói ngắn gọn, pH chỉ là một mảnh ghép. Muốn đánh giá
nước uống cần xem đồng thời nhiều nhóm chỉ tiêu, điều kiện lấy mẫu, lịch
sử vận hành và yêu cầu pháp lý phù hợp với loại sản phẩm hoặc mục đích
sử dụng.

pH cao hơn có phải luôn tốt
hơn?

Không. pH cao chỉ cho biết nước có tính bazơ cao hơn tại thời điểm và
điều kiện đo. Con số đó không cho biết nước đã loại bỏ được bao nhiêu vi
sinh vật hoặc chất hóa học, cũng không chứng minh khả năng phòng ngừa
hay điều trị bệnh.

Với nước ion kiềm, pH là một đặc tính cần quan tâm bên cạnh nguồn
nước đầu vào, hiệu suất thiết bị, tình trạng điện cực, lưu lượng, lịch
vệ sinh và hướng dẫn của nhà sản xuất. Người dùng không nên dựa vào một
phép đo pH để thay thế toàn bộ việc kiểm soát thiết bị và chất lượng
nước.

Các tuyên bố sức khỏe cần được xem xét thận trọng. Người có bệnh nền,
đang điều trị hoặc cần chế độ ăn uống đặc biệt nên làm theo hướng dẫn
của chuyên gia y tế, thay vì tự thay đổi việc sử dụng nước chỉ vì một
con số pH.

Đo pH tại nhà có đáng tin
không?

Que thử màu và bút đo cầm tay có thể giúp theo dõi nhanh, nhưng kết
quả phụ thuộc nhiều vào dụng cụ và cách thao tác. Nếu muốn số đo có ý
nghĩa hơn, cần chú ý:

• Đọc kỹ phạm vi đo và hướng dẫn của thiết bị;
• Hiệu chuẩn bút đo bằng dung dịch chuẩn theo khuyến cáo;
• Dùng cốc sạch, không còn chất tẩy rửa hoặc nước mẫu cũ;
• Tráng và bảo quản điện cực đúng cách;
• Chờ giá trị ổn định rồi mới ghi nhận;
• Lưu ý nhiệt độ mẫu và khả năng bù nhiệt của thiết bị;
• Không chạm tay hoặc vật bẩn vào phần tiếp xúc với mẫu;
• Không dùng một lần đo nhanh để kết luận nước đạt mọi tiêu chí chất
  lượng.

Bút đo lâu ngày không hiệu chuẩn, điện cực khô hoặc dung dịch chuẩn
hết hạn có thể tạo ra kết quả sai lệch. Nếu số đo bất thường lặp lại,
hãy kiểm tra dụng cụ trước khi kết luận về nguồn nước.

Cách đọc chỉ số pH
trên phiếu kiểm nghiệm

Khi xem một phiếu kiểm nghiệm, đừng chỉ nhìn vào cột kết quả. Hãy
kiểm tra đồng thời:

• Tên hoặc mã mẫu có đúng sản phẩm, nguồn nước cần xem không;
• Địa điểm và thời điểm lấy mẫu;
• Phương pháp thử và đơn vị thể hiện;
• Giới hạn tham chiếu đang áp dụng;
• Năng lực hoặc phạm vi được công nhận của phòng thử nghiệm;
• Những chỉ tiêu vi sinh, hóa học và cảm quan đi kèm;
• Kết luận có phù hợp với mục đích sử dụng cụ thể không.

pH có thể nằm trong khoảng tham chiếu nhưng một chỉ tiêu khác vẫn cần
xử lý. Vì vậy, việc tách một dòng khỏi toàn bộ phiếu kiểm nghiệm dễ tạo
cảm giác an tâm không đầy đủ.

Khi nào sự thay đổi pH
cần được chú ý?

Một thay đổi nhỏ giữa hai phép đo không nhất thiết là sự cố. Tuy
nhiên, nên kiểm tra thêm nếu:

• Kết quả thay đổi đột ngột so với lịch sử của cùng nguồn nước;
• Nước đồng thời xuất hiện màu, mùi, vị hoặc cặn khác thường;
• Đường ống, bình chứa hay vòi có dấu hiệu ăn mòn hoặc đóng cặn;
• Máy lọc hoặc máy điện giải vừa được sửa chữa, thay lõi hoặc ngừng
  hoạt động lâu ngày;
• Bút đo đã lâu không hiệu chuẩn hoặc cho kết quả dao động lớn;
• Nhiều điểm lấy nước cho kết quả khác nhau rõ rệt.

Trong các tình huống này, hãy tạm dừng suy đoán dựa trên pH, kiểm tra
thiết bị, điều kiện lấy mẫu và liên hệ đơn vị chuyên môn khi cần.

Năm câu hỏi
nên đặt ra thay vì chỉ hỏi “pH bao nhiêu?”

1. Nguồn nước đầu vào và quy trình xử lý là gì?
2. Những nhóm chỉ tiêu nào đã được kiểm tra ngoài pH?
3. Mẫu được lấy tại nguồn, sau thiết bị hay ngay tại vòi sử dụng?
4. Bình chứa, máy và vòi được vệ sinh, bảo trì ra sao?
5. Khi kết quả bất thường, quy trình xác minh và xử lý như thế
   nào?

Các câu hỏi trên giúp người dùng đánh giá toàn bộ hệ thống thay vì bị
cuốn vào một con số dễ nhìn nhưng chưa đủ thông tin.

PureMan tiếp cận chỉ số
pH như thế nào?

PureMan xem pH là một thông số cần được theo dõi đúng phương pháp và
đúng bối cảnh. Với nước uống đóng bình, máy lọc hoặc máy điện giải, việc
tư vấn phải bắt đầu từ nhu cầu sử dụng, nguồn nước, thiết bị, bảo trì và
các chỉ tiêu liên quan; không nên hứa hẹn lợi ích sức khỏe chỉ dựa trên
pH.

Nếu gia đình hoặc doanh nghiệp cần kiểm tra cách đọc chỉ số pH, lựa
chọn thiết bị hoặc xây dựng lịch bảo trì điểm uống, hãy liên hệ
PureMan để được tư vấn theo điều kiện sử dụng thực tế tại Vĩnh Long.
Hotline: 0270 650 5052.

Nguồn tham khảo

• WHO
  – pH in Drinking-water
• Health
  Canada – Guideline Technical Document: pH
• eCFR
  – National Secondary Drinking Water Regulations

Các tài liệu trên được dùng để giải thích nguyên tắc kỹ thuật;
không hàm ý WHO, Health Canada hoặc cơ quan Hoa Kỳ chứng thực
PureMan.